Μοναστηράκι και παλαιοπωλεία: μια μικρή ιστορία της αγοράς αντικών στην Αθήνα

Αν ρωτήσετε έναν Αθηναίο πού πηγαίνει κανείς για παλιά πράγματα, η απάντηση θα είναι σχεδόν πάντα η ίδια: στο Μοναστηράκι. Η μικρή πλατεία κάτω από την Ακρόπολη και τα στενά γύρω της είναι εδώ και πάνω από έναν αιώνα το σημείο όπου τα αντικείμενα της πόλης αλλάζουν χέρια, από ένα σπίτι στον πάγκο και από τον πάγκο σε ένα καινούργιο σπίτι.

Ένα παζάρι με βαθιές ρίζες

Η περιοχή πήρε το όνομά της από το μικρό μοναστήρι της Παντάνασσας, του οποίου ο ναός στέκει ακόμα στην πλατεία. Γύρω του, δίπλα στη Βιβλιοθήκη του Αδριανού και τη Ρωμαϊκή Αγορά, χτυπούσε για αιώνες η εμπορική καρδιά της πόλης. Στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας εδώ απλωνόταν το παζάρι της Αθήνας, και το τζαμί Τζισταράκη, χτισμένο το 1759, θυμίζει ακόμα εκείνη την εποχή.

Όταν η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους και άρχισε να μεγαλώνει, η παλιά αγορά δεν εξαφανίστηκε· άλλαξε χαρακτήρα. Τα στενά γέμισαν τεχνίτες και μικρά μαγαζιά: σιδεράδες, χαλκωματάδες, παπουτσήδες, ράφτες. Μαζί τους εμφανίστηκαν και οι παλιατζήδες, που αγόραζαν και πουλούσαν μεταχειρισμένα έπιπλα, σκεύη και ό,τι άλλο περίσσευε από τα αθηναϊκά σπίτια.

Το Γιουσουρούμ και η οδός Ηφαίστου

Σιγά σιγά η αγορά του μεταχειρισμένου απέκτησε τα δικά της στέκια. Η οδός Ηφαίστου, με τα μαγαζάκια της στη σειρά, και η πλατεία Αβησσυνίας έγιναν συνώνυμα του παλιού. Οι παλαιότεροι Αθηναίοι έλεγαν αυτό το παζάρι Γιουσουρούμ, και η λέξη ακούγεται ακόμα όταν μιλάμε για τα κυριακάτικα πρωινά ανάμεσα σε κασέλες, κορνίζες, βιβλία και δίσκους.

Μετά το 1922, ο ερχομός των προσφύγων από τη Μικρά Ασία έφερε στην πόλη νέους ανθρώπους, νέες τέχνες και αντικείμενα με τη δική τους, συχνά πονεμένη, ιστορία. Υφαντά, χάλκινα σκεύη, εικόνες και οικιακά αντικείμενα από την άλλη πλευρά του Αιγαίου βρήκαν θέση στα αθηναϊκά σπίτια και, με τα χρόνια, πολλά από αυτά πέρασαν κι από τους πάγκους της αγοράς.

Τα χρόνια της αντιπαροχής

Η μεγάλη αλλαγή ήρθε μεταπολεμικά. Από τη δεκαετία του 1950 και μετά, πάρα πολλά παλιά σπίτια και νεοκλασικά της Αθήνας γκρεμίστηκαν για να χτιστούν πολυκατοικίες. Τα σπίτια χάθηκαν, όμως ένα μέρος από όσα περιείχαν σώθηκε: έπιπλα, πόρτες, σιδεριές, μάρμαρα, πόμολα, φωτιστικά. Πολλά κατέληξαν στα παλαιοπωλεία, που έγιναν, χωρίς να το επιδιώξουν, ένα είδος ανεπίσημου αρχείου της πόλης.

Την ίδια εποχή, πολλές οικογένειες αντικατέστησαν τα «παλιομοδίτικα» έπιπλά τους με καινούργια. Ό,τι σήμερα θαυμάζουμε, ένας σκαλιστός μπουφές, μια βιεννέζικη καρέκλα, μια βιτρίνα με κρύσταλλα, τότε θεωρούνταν συχνά απλώς «παλιά πράγματα». Οι παλαιοπώλες ήταν εκείνοι που τα μάζεψαν, τα φύλαξαν και τα ξανάβαλαν σε κυκλοφορία.

Σήμερα, μια βόλτα στην Ηφαίστου και στα γύρω στενά είναι ένα μικρό μάθημα ιστορίας του ελληνικού σπιτιού: μπρούντζινα κρεβάτια και κασέλες, γραμμόφωνα και ραδιόφωνα με λυχνίες, κεντήματα, σερβίτσια, παλιές διαφημιστικές ταμπέλες, καρέκλες καφενείου στοιβαγμένες στο πεζοδρόμιο. Δίπλα στα αληθινά παλιά υπάρχουν, φυσικά, και πολλά καινούργια σουβενίρ, γι' αυτό το μάτι θέλει λίγη εξάσκηση.

Από τον πάγκο στη βιτρίνα

Με τον καιρό η αγορά απέκτησε περισσότερα επίπεδα. Δίπλα στους πάγκους με τις ευκαιρίες άνοιξαν καταστήματα με επιλεγμένα κομμάτια, συντηρημένα και τεκμηριωμένα. Εμφανίστηκαν οίκοι δημοπρασιών, συλλέκτες με εξειδικευμένα ενδιαφέροντα, εργαστήρια αποκατάστασης. Τα παλαιοπωλεία βγήκαν από το κέντρο και απλώθηκαν στις γειτονιές και στα προάστια, εκεί όπου ζουν οι οικογένειες που κάποια στιγμή αδειάζουν ένα σπίτι ή ψάχνουν κάτι με ψυχή για το δικό τους.

Τα τελευταία χρόνια, ένα κομμάτι της αγοράς μεταφέρθηκε και στο διαδίκτυο. Η ουσία όμως δεν άλλαξε: ένα παλιό αντικείμενο θέλεις να το δεις, να το αγγίξεις, να ακούσεις την ιστορία του.

Κάθε παλαιοπωλείο είναι λίγο μουσείο, λίγο αρχείο και λίγο σπίτι. Μόνο που εδώ τα εκθέματα μπορείτε να τα πάρετε μαζί σας.

Αν πάτε για πρώτη φορά στο Μοναστηράκι

• Πηγαίνετε νωρίς. Τα κυριακάτικα πρωινά η αγορά έχει τη μεγαλύτερη ζωντάνια, και τα πιο ενδιαφέροντα κομμάτια φεύγουν γρήγορα.
• Έχετε μαζί σας μετρητά, αλλά ρωτήστε και για άλλους τρόπους πληρωμής.
• Το παζάρι είναι μέρος της κουλτούρας, πάντα με ευγένεια και μέτρο.
• Ελέγξτε προσεκτικά ό,τι αγοράζετε: συρτάρια, ενώσεις, ραγίσματα, μηχανισμούς.
• Ρωτήστε για την προέλευση. Οι παλιοί έμποροι έχουν πάντα μια ιστορία να πουν, και συχνά είναι το πιο πολύτιμο κομμάτι της αγοράς.
• Φορέστε άνετα παπούτσια και αφήστε χρόνο. Οι καλύτερες ανακαλύψεις γίνονται σε δεύτερο και τρίτο πέρασμα.

Η δική μας θέση σε αυτή την ιστορία

Το Brocante Melissia γεννήθηκε από την ίδια αγάπη για το παλιό που κράτησε ζωντανό το Μοναστηράκι για τόσες γενιές. Στα Μελίσσια συνεχίζουμε με τον δικό μας τρόπο: διαλέγουμε τα κομμάτια ένα ένα, τα συντηρούμε με σεβασμό και τα συνοδεύουμε με ό,τι γνωρίζουμε για την ιστορία τους. Κι όταν μας ρωτούν πού αλλού αξίζει να ψάξουν, η απάντησή μας είναι πάντα η ίδια: μια Κυριακή πρωί, στο Μοναστηράκι.