Οδηγός για παλιές πορσελάνες: σφραγίδες, εργοστάσια και τι να προσέξετε

Σε σχεδόν κάθε ελληνικό σπίτι υπάρχει μια βιτρίνα με πορσελάνες: το σερβίτσιο του γάμου, φλιτζάνια που ήρθαν από ταξίδια, ένα βάζο που κανείς δεν θυμάται πια από πού προέρχεται. Μερικά είναι απλά αναμνηστικά, άλλα έχουν πραγματικό ενδιαφέρον. Πώς τα ξεχωρίζουμε; Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά.

Πορσελάνη ή όχι;

Δεν είναι πορσελάνη κάθε λευκό, γυαλιστερό κεραμικό. Η πορσελάνη ψήνεται σε πολύ υψηλή θερμοκρασία και αποκτά πυκνό, υαλώδες σώμα. Μερικοί απλοί έλεγχοι βοηθούν να την αναγνωρίσετε:

• Διαφάνεια: κρατήστε ένα πιάτο ή ένα φλιτζάνι μπροστά σε δυνατό φως. Η λεπτή πορσελάνη αφήνει το φως να περάσει, και συχνά διακρίνετε τη σκιά των δαχτύλων σας από την άλλη πλευρά.
• Ήχος: ένα απαλό χτύπημα με το νύχι στο χείλος δίνει καθαρό, κρυστάλλινο ήχο. Το πήλινο και η φαγεντιανή ηχούν πιο υπόκωφα.
• Το σώμα: σε ένα σημείο χωρίς υάλωμα, συνήθως στο δαχτυλίδι της βάσης, η πορσελάνη είναι λευκή, λεία και δεν απορροφά νερό. Η φαγεντιανή είναι πιο πορώδης και συχνά υπόλευκη ή κοκκινωπή.

Θα συναντήσετε επίσης τον όρο bone china: είναι πορσελάνη που περιέχει στάχτη από οστά, χαρακτηριστική κυρίως της αγγλικής παραγωγής, πολύ λευκή και ανθεκτική παρά τη λεπτότητά της.

Διαβάζοντας τη σφραγίδα

Γυρίστε το αντικείμενο ανάποδα. Η σφραγίδα στη βάση, ζωγραφισμένη, τυπωμένη ή χαραγμένη, είναι συνήθως η πρώτη ένδειξη για το εργοστάσιο και την περίοδο. Πολλά εργοστάσια άλλαζαν ελαφρά τη σφραγίδα τους με τα χρόνια, οπότε μια λεπτομέρεια, ένα στέμμα, μια λέξη, το χρώμα, βοηθά συχνά στη χρονολόγηση.

Μερικές γνωστές σφραγίδες

• Meissen (Γερμανία): το πρώτο ευρωπαϊκό εργοστάσιο σκληρής πορσελάνης, από τις αρχές του 18ου αιώνα. Τα δύο διασταυρωμένα σπαθιά σε μπλε, κάτω από το υάλωμα, είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες και ταυτόχρονα από τις πιο αντιγραμμένες σφραγίδες στον κόσμο.
• Sèvres (Γαλλία): τα δύο πλεγμένα «L», που επίσης έχουν πλαστογραφηθεί αμέτρητες φορές.
• Limoges (Γαλλία): δεν είναι ένα εργοστάσιο αλλά μια ολόκληρη πόλη με πολλά εργοστάσια και εργαστήρια διακόσμησης. Η λέξη «Limoges» λέει πού φτιάχτηκε η πορσελάνη, όχι από ποιον.
• Bavaria (Γερμανία): παρόμοια περίπτωση, αφού δηλώνει περιοχή. Στη Βαυαρία λειτούργησαν πολλά εργοστάσια, γνωστά και λιγότερο γνωστά, και τα προϊόντα τους γέμισαν τις ελληνικές βιτρίνες ως σερβίτσια προίκας.
• Royal Copenhagen (Δανία): τρεις κυματιστές γραμμές σε μπλε, που συμβολίζουν τα τρία στενά της Δανίας.
• Herend (Ουγγαρία) και Rosenthal (Γερμανία): γνωστοί οίκοι των οποίων οι σφραγίδες άλλαξαν αρκετές φορές, κάτι που βοηθά να τοποθετήσουμε ένα κομμάτι στον χρόνο.

Στις κινεζικές πορσελάνες, οι σφραγίδες με το όνομα της βασιλείας ενός αυτοκράτορα θέλουν ιδιαίτερη προσοχή. Ήταν συνηθισμένο να μπαίνουν σε μεταγενέστερα κομμάτια ως φόρος τιμής σε παλαιότερες περιόδους, οπότε από μόνες τους δεν αποδεικνύουν την ηλικία.

Η σφραγίδα είναι η αρχή της έρευνας, όχι το τέλος της.

Ζωγραφισμένο στο χέρι ή τυπωμένο;

Ένας μεγεθυντικός φακός λύνει γρήγορα αυτό το ερώτημα. Η ζωγραφική στο χέρι δείχνει πινελιές, μικρές διαφορές στο πάχος του χρώματος και ελαφρές ασυμμετρίες ανάμεσα σε όμοια κομμάτια. Τα τυπωμένα διακοσμητικά, οι χαλκομανίες, αποκαλύπτουν συχνά ένα πλέγμα από μικροσκοπικές κουκκίδες ή απόλυτα πανομοιότυπες γραμμές. Και τα δύο έχουν τη θέση τους, αλλά η χειροποίητη διακόσμηση, ειδικά όταν είναι υπογεγραμμένη, εκτιμάται συνήθως περισσότερο.

Τι να ελέγξετε πριν αγοράσετε

• Ραγίσματα: κρατήστε το κομμάτι στο φως και ψάξτε για λεπτές, τριχοειδείς γραμμές, ιδίως γύρω από τα χερούλια και το χείλος. Ένα ραγισμένο κομμάτι συχνά ηχεί «σβησμένα» όταν το χτυπάτε απαλά.
• Λεπιάσματα: περάστε το δάχτυλο στο χείλος· τα μικρά σπασίματα συχνά τα νιώθετε πριν τα δείτε.
• Επισκευές: οι συγκολλήσεις και τα συμπληρωμένα σημεία φαίνονται συχνά πιο θαμπά και είναι πιο «ζεστά» στην αφή από την πορσελάνη. Μια λάμπα UV βοηθά πολύ να τα εντοπίσετε.
• Επιχρύσωση: η φθαρμένη επιχρύσωση μειώνει την αξία, ενώ μια πολύ φρέσκια επιχρύσωση σε κατά τα άλλα παλιό κομμάτι μπορεί να σημαίνει μεταγενέστερη διακόσμηση.
• Πληρότητα: στα σερβίτσια, τα ολοκληρωμένα σετ και τα σκεύη που έχουν ακόμα τα καπάκια τους είναι πιο περιζήτητα.

Φροντίδα για να κρατήσουν για πάντα

Πλένετε τις παλιές πορσελάνες στο χέρι, ένα ένα κομμάτι, με χλιαρό νερό και ήπιο σαπούνι, και ποτέ στο πλυντήριο πιάτων, ειδικά όταν έχουν επιχρύσωση ή διακόσμηση πάνω από το υάλωμα. Αποφύγετε τις απότομες αλλαγές θερμοκρασίας. Μη στοιβάζετε τα φλιτζάνια το ένα μέσα στο άλλο και βάλτε ένα κομμάτι τσόχα ή χαρτί ανάμεσα στα πιάτα. Αν κρεμάτε πιάτα στον τοίχο, προτιμήστε θήκες που δεν σφίγγουν και δεν τρίβουν το σμάλτο.

Και κάτι τελευταίο: η αξία μιας πορσελάνης δεν κρίνεται μόνο από τη σφραγίδα. Μετράνε η ποιότητα, η κατάσταση, η σπανιότητα και, πάνω απ' όλα, το αν κάποιος σήμερα την αναζητά. Αν έχετε κομμάτια και θέλετε να μάθετε τι κρατάτε στα χέρια σας, φέρτε τα στο κατάστημα για μια δωρεάν και ειλικρινή εκτίμηση.